İstibdat Devri Hangi Dönemi Kapsar? Tarihsel Arka Plan ve Akademik Tartışmalar
Tarihsel Arka Plan
İstibdat Devri, Osmanlı İmparatorluğu net bir şekilde tanımlanan bir yönetim dönemi olarak genellikle II. Abdülhamid saltanatındaki kişisel ve merkezî otoriter yönetim haliyle ilişkilendirilir. Bir yayına göre bu dönem 1878 ile 1908 yılları arasını kapsar. [1] Resmî kaynaklarda, Meclis‑i Mebusan’ın süresiz kapatılması (13 Şubat 1878) ile bu döneme geçildiği; ardından 23 Temmuz 1908’de ilan edilen II. Meşrutiyet ile son bulduğu ifade edilir. [2] Bazı kaynaklarda başlangıç yılı 1876 olarak da geçer; örneğin Kanûn‑i Esâsî’nin ilan edildiği 23 Aralık 1876 sonrası başlayan süreç içinde otoriterleşmenin artığı ifade edilmektedir. [3]
Bu süre, yaklaşık 30 yıl civarındadır. Bir kaynak “30 yıl 5 ay 9 gün” ifadesini kullanmaktadır. [4] Dönem biçimsel olarak şöyle özetlenebilir:
– Başlangıç: Meşrûti yönetimin askıya alınması, meclisin kapatılması → Şubat 1878.
– Bitiş: İkinci Meşrûtiyet’in ilan edilmesi → 23 Temmuz 1908.
– Yönetici: II. Abdülhamid’in mutlak monarşi biçiminde ülkeyi yönetmesi.
Bu tarihsel arka plan, İstibdat Devri’ni yalnızca bir “baskı dönemi” olarak değil aynı zamanda modernleşme çabaları, ekonomik krizler ve imparatorluk kimliğinin yeniden tanımlanması ile birlikte değerlendirilmesi gereken daha karmaşık bir dönem olarak görmemize olanak tanır.
Günümüzdeki Akademik Tartışmalar
Akademik literatürde İstibdat Devri’nin değerlendirilmesi tek boyutlu değildir. Başlıca iki tartışma çizgisi öne çıkar: Baskıcı yönetim perspektifi ve modernleşme/paradigma dönüşümü perspektifi.
Baskıcı yönetim perspektifi, dönemin özgürlüklerin kısıtlandığı, basının denetlendiği, meclisin işlevsizleştiği bir yönetim biçimi olduğunu vurgular. Bu görüşe göre İstibdat, imparatorluk içinde artan etnik ve toplumsal çatışmalar, dış borç, mali kriz ve yetersiz reformlar bağlamında merkezi otoriteyi pekiştirme ihtiyacının sonucudur. Örneğin bir kaynakta “basın ve yayın üzerindeki ağır sansür, hafiye teşkilâtı, merkezi hâkimiyetin artırılması” gibi uygulamalara dikkat çekilmektedir. [5]
Modernleşme / Paradigma dönüşümü perspektifi, bu dönemin sadece baskı olarak değil, aynı zamanda imparatorluğun kurtuluşu ve yeniden yapılanması çabaları çerçevesinde de okunabileceğini ileri sürer. Örneğin, bu dönemde demiryolları yapılmış, okullar açılmış, yeni idari düzenlemeler gündeme gelmiştir. [6] Bu yaklaşım, İstibdat’ın “mutlak otorite‑dışı geleneksel düzene dönüş” değil, “olası bir geçiş süreci” olarak değerlendirilmesini savunur.
Akademik tartışmada ayrıca şu sorular öne çıkar:
– İstibdat Devri’nin başlangıcında “Meclis tatili” dışında daha farklı toplumsal faktörler etkili olmuş mudur?
– 1908 sonrası ilan edilen II. Meşrûtiyet gerçekten İstibdat’ın sona erdiğini mi gösterir yoksa sadece biçimsel bir yönetime geçiş midir?
– Bu dönemde “İslamcılık”, “Osmanlıcılık”, “Pan‑İslamizm” gibi ideolojik araçların kullanımı yönetimin meşruiyet üretiminde ne derece etkili olmuştur?
Bu sorular, dönemi basit bir “karanlık baskı dönemi” olarak tanımlamanın ötesine geçerek tarihsel, toplumsal ve ideolojik katmanları ile anlamaya yönlendirir.
Sonuç
İstibdat Devri, yaklaşık 1878‑1908 yılları arasında, Osmanlı İmparatorluğu’nda II. Abdülhamid döneminde geçerli olmuş bir yönetim biçimini ifade eder. Bu dönem, özgürlüklerin sınırlanması ve otoritenin merkezileştirilmesi yönünden dikkat çekerken, aynı zamanda modernleşme adımları ve imparatorluğun varoluşsal krizlerinin yönetildiği bir dönem olarak da okunabilir. Günümüzde akademik ortamda bu döneme dair değerlendirmeler, baskı‑otorite odağının yanı sıra tarihsel dönüşüm ve ideoloji bağlamında çeşitlenmektedir.
Okuyucu olarak sizlere soruyorum: Bu dönemi ele alırken, yalnızca “baskı ve kısıtlama” çerçevesinden mi bakmak gerekir yoksa “değişim ve yeniden yapılanma” şerhi de koymak daha sağlıklı mıdır? Kendi tarih algınızda bu dönem hangi çağrışımları uyandırıyor?
—
Sources:
[1]: https://entarih.net/istibdat-donemi/?utm_source=chatgpt.com “İstibdat Dönemi – EnTarih.Net”
[2]: https://tarih.sitesi.web.tr/istibdat-devri-nedir.html?utm_source=chatgpt.com “İstibdat Devri Nedir? – Tarih Sitesi”
[3]: https://www.nedemek.page/kavramlar/i%CC%87stibdat%20d%C3%B6nemi?utm_source=chatgpt.com “i̇stibdat dönemi anlamı, i̇stibdat dönemi nedir | Ne Demek”
[4]: https://hakkindabilgial.com/istibdat-donemi/?utm_source=chatgpt.com “İstibdat Dönemi Nedir,Özet | Osmanlı Tarihi | Hakkında Bilgi”
[5]: https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/istibdat-ne-demek-istibdat-ne-anlama-gelir-istibdat-donemi-nedir-1992303?utm_source=chatgpt.com “İstibdat ne demek? İstibdat ne anlama gelir? İstibdat dönemi nedir …”
[6]: https://www.kloslog.com/ii-abdulhamidin-tek-basina-iktidarligi-istibdat-donemi-1878-1908/?utm_source=chatgpt.com “İstibdat Dönemi (1878 – 1908) – Sultan Abdülhamid Han – KlosLog”